Şema terapi, çocukluk dönemine yerleşmiş örüntülerin yetişkinlik ilişkilerini nasıl şekillendirdiğini anlama ve değiştirmeye yönelik kapsamlı bir yaklaşım.
Bazı insanlar var ki, hayatın aynı sahnesini farklı oyuncularla tekrar tekrar yaşar gibidirler. İlişkilerinde aynı tip insanlara çekilirler, aynı çatışmaları yaşarlar; iş hayatında benzer örüntülerle karşılaşırlar; "neden hep bana?" diye sorduklarında çoğu zaman cevap bilinçaltına yerleşmiş eski izlerdedir. Şema terapi — tam olarak bu tekrarlayan örüntüleri anlamak ve değiştirmek üzerine kurulmuş bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Şema Nedir?
"Şema" kelimesi psikoloji literatüründe çocukluk döneminde oluşan ve ilerleyen yıllarda dünyaya bakışımızı şekillendiren temel inanç-duygu örüntülerini anlatır. Çocukluk döneminde temel ihtiyaçlarımız (güvenli bağlanma, otonomi, makul sınırlar, gerçekçi övgü ve kabul) yeterince karşılanmadığında; "uyum bozucu şemalar" oluşur. Bunlar yetişkinlikte hayatımızı sessizce yönlendirir.
Şema terapinin geliştirdiği listede 18 farklı uyum bozucu şema vardır. Bunlardan bazıları:
- Terk edilme şeması — "Sevdiklerim sonunda mutlaka beni terk eder"
- Güvensizlik / istismar şeması — "İnsanlar bana zarar verir, ihanet eder"
- Duygusal yoksunluk şeması — "Kimse benim duygusal ihtiyaçlarımı karşılamayacak"
- Kusurluluk / utanç şeması — "Ben özünde değersiz, kusurlu biriyim"
- Yetersizlik şeması — "Kendi başıma hiçbir şeyi başaramam"
- Mutlak standartlar şeması — "Mükemmel olmazsam değersizim"
- Cezalandırıcılık şeması — "Hatalı olan cezalandırılmalıdır, ben de"
Bu şemalar bilinç düzeyinde fark edilmez. Ama davranış kararlarınızı, partner seçiminizi, kariyer tercihlerinizi, kendinize karşı tutumunuzu sessizce yönlendirir.
Çocukluk İzlerinin Bugüne Yansıması
Şemaların oluşumu çocukluğun erken döneminde başlar. "Senin gibi başarısızı görmedim" diye eleştirilen bir çocukta yetersizlik şeması filizlenir. Anne-babasının duygusal olarak ulaşılmaz olduğu bir çocuk duygusal yoksunluk şeması taşır. Aşırı eleştirilen, hep yetersiz görülen bir çocuk — yetişkinliğinde mükemmeliyetçilikle ya da süreğen suçluluk hissiyle yaşar.
Önemli bir nokta: Çocukluk şemaları "anne-babamızı suçlama listesi" değildir. Ebeveynler de kendi şemalarıyla yaşarlar. Şema terapinin amacı suçlu aramak değil; bu örüntülerin nasıl şekillendiğini anlayıp değiştirmektir.
Baş Etme Tarzları
Bir kişide şemalar varsa, kişi onlarla başa çıkmak için belirli "baş etme tarzları" geliştirir:
- Teslim olma: Şemaya inanmak ve o şemanın olumsuz öngörülerini gerçekleştirecek davranışlar yapmak (örn. terk edilme şeması olan kişinin sürekli kontrol davranışlarıyla partneri uzaklaştırması)
- Kaçınma: Şemayı tetikleyebilecek durumlardan uzak durmak (yakın ilişki kurmaktan kaçınmak gibi)
- Aşırı telafi: Şemanın tersini abartılı şekilde yapmak (yetersizlik şeması olanın tüm hayatını başarıya odaklaması, hiç dinlenmemesi)
Şema Terapide Ne Yapılır?
Şema terapi, BDT'nin yapılandırılmış doğasını psikodinamik psikoterapinin derinleyici özellikleriyle birleştiren entegratif bir yaklaşımdır. Süreç tipik olarak şu bileşenleri içerir:
- Şemaların ve baş etme tarzlarının haritalandırılması
- Çocukluk öyküsünün yetişkinlik örüntüleriyle bağlantısının kurulması
- "Sınırlı yeniden ebeveynlik" — terapistin, hastanın çocukluğunda eksik kalan duygusal deneyimi terapi ilişkisi içinde sunması
- Görselleştirme egzersizleri (içsel çocuk çalışması)
- Rol değiştirme, sandalye çalışması gibi yaşantısal teknikler
- Davranışsal denemeler — eski örüntülerden farklı seçimler yapmak
Şema terapi tipik olarak 1-3 yıl sürebilen, BDT'ye göre daha uzun soluklu bir süreçtir. Bunun nedeni, şema değişiminin yıllar içinde yerleşmiş bir örüntüyü çözmesi gerekliliğidir.
Önemli bir gözlem: Şema terapinin amacı, geçmişi değiştirmek değildir — geçmişi değiştiremeyiz. Amacı, geçmişin bugüne kuruculuğu yıkıcı ölçüde devam etmesini engellemektir. Yara değil; yara izinin nasıl iyileştiği belirleyicidir.
Eğer hayatınızda tekrar tekrar yaşadığınız ilişki örüntüleri, kendinize dair değişmez gibi görünen olumsuz inançlar, "ben hep böyleyim" duygusu varsa — şema terapi düşünmeye değer bir yaklaşımdır. Çünkü "hep böyleyim"in altında, çoğu zaman "böyle olmaya öğretildim" gerçeği yatar. Ve öğrenilen şey, başka bir öğrenmeyle değişebilir.